X
تبلیغات
رایتل

دورنمای قاچاق در جهان

سه‌شنبه 27 دی‌ماه سال 1390 ساعت 04:55 ب.ظ

دور نمای قاچاق در جهان

( یک بررسی تحلیلی با استفاده از مدل معادله­ی ساختاری[1])

نویسندگان :

آندریاس بوهن [2]   و محمد رضا فرزانگان

ترجمه: دکتر حبیب­اله فصیحی

منتشر شده در نشریه اقتصاد پنهان شماره 11 بمن و اسفند 88 صص 42-35

چکیده

     گرچه در سال­های اخیر علل و پیامدهای قاچاق مورد توجه محافل مختلف به ویژه دانشگاهیان و سیاست­گذاران بوده اما تا کنون اغلب مطالعات مربوط به قاچاق ، تنها به جنبه­های نظری موضوع پرداخته و تنها تعداد اندکی به مطالعات تجربی در حوزه­ی این پدیده­ی پیچیده مربوط بوده­اند . این مقاله برای اولین بار با استفاده از یک مدل چند شاخصی و چند عاملی ، برآوردهایی  حاصل می­کند تا  گستره­ی قاچاق در 55 کشور جهان را  در سال­های دهه­ی 90 نشان دهد . در مطالعه­ی تهدید قاچاق به عنوان یک متغیر پنهان  که به طور مستقیم به علل و پیامدهای متضمن آن ارتباط دارد ،  در این پژوهش یک شاخص رتبه­ای در نظر گرفته شده  و55 کشور فوق بر اساس آن رتبه­بندی شده­اند .

واژه­های کلیدی :

قاچاق ، تجارت غیر قانونی ، اظهار نادرست صورت­حساب،بار مالیاتی ،سامان­دهی، فساد ، مدل­های میمیک[3]

1-مقدمه

قاچاق حقیقتی است که در تمامی جوامع درسراسر کره­ی زمین وجود دارد . قاچاق ماهیتا فعالیت­هایی را دربرمی­گیرد که با نادیده گرفتن قوانین از طریق حمل کالا در داخل یا بین دو کشور ،درآمد کسب می­کنند . قاچاقچیان با روی­گردانی از کنترل دولت­ها ، قوانین و هزینه­های مربوط، به کسب درآمد می­پردازند . تجارت غیرقانونی سهم بزرگی از تجارت خارجی بسیاری از کشورهای در حال توسعه را شامل می­گردد . بستر اصلی تجارت غیر قانونی ، قیمت­گذاری غیر معمول صادرات و واردات و ارائه صورت­حساب­های نادرست در این زمینه است .

گردآوری آمار واقعی از قاچاق به دلایل مختلف برای پژوهش­گران ، دولت­مردان و موسسات مالی بین­المللی اهمیت دارد : اول این که اظهار نادرست صورت­حساب­ها و قیمت­گذاری غیر معمول در معاملات بین­المللی ممکن است از مالیات و تعرفه­ی بالا ، حقوق گمرکی زیاد ، تقلب ، فرار سرمایه ، تفاوت قیمت در بازار سیاه ارز ، پول­شویی  و یا حتی تروریسم مالی ناشی شده باشد. دوم این که شناسایی حاشیه سود در تجارت و قاچاق تولیدات، بسیار حیاتی است زیرا فرار سرمایه که گزافه­گویی در اعلام واردات و کم­اظهاری در اعلام صادرات را به دنبال دارد ، پایه­های مالیاتی یک کشور را سست کرده و به افزایش کسر موازنه منجر می­شود . فرآیند اکتساب این عواید غیرقانونی و انتقال آن­ها به خارج از کشور یا پول­شویی آن­ها در بازار داخلی ،اغلب رشوه­گیری  و دیگر اشکال فساد را به همراه دارد .موارد ذکر شده تنها گوشه­ای از طیف گسترده­ی جرایم مربوط به اقتصاد زیرزمینی هستند که آثار منفی در جامعه  برجا می­گذارند .

               بخش عمده­ی ادبیات قاچاق، به بیان جنبه­های نظری اثرات قاچاق بر روی رفاه اجتماعی مربوطند و مطالعات تجربی محدودی در این باب صورت گرفته است . این مطالعات اغلب یک نمایانگر را برای سنجش  میزان قاچاق به خدمت می­گیرند . روشن است که برای ترسیم تصویر جامعی از این پدیده­ی پیچیده و فراهم آوردن امکان تخمین معنادار و قابل مقایسه از قاچاق در کشورهای مختلف نیازمند رویکردی مولفه وار[4] هستیم . خصوصیت مطالعه­ی اخیر این است که با طراحی مدلی، مجموعه­ای از متغیرهای علی و چندگانه­ی نمایانگر قاچاق را توامان مورد استفاده قرار داده است . هدف مطاله­ی اخیر این است که علل و نشانه­های اصلی قاچاق را مشخص نموده و با کمک یک شاخص رتبه­ای  مورد تحلیل قرار دهیم.

     درقسمت بعدی مقاله ملاحظات نظری و تجربی فعالیت­های قاچاق و چگونگی انعکاس آن­ها در متغیرهای قابل مشاهده مطرح شده اند . قسمت سوم به روش­شناسی تحقیق می­پردازد. در قسمت چهارم دیاگرام مسیر مفروض ترسیم و نتایج حاصل از آن روشن گردیده­اند و بالاخره بخش پایانی نتایج تحقیق را بیان می­دارد .

2-برخی ملاحظات نظری و تجربی

2-1-علل قاچاق

2-1-1--موانع تعرفه­ای:بازرگانان معمولا وقتی با موانع یا مالیات­های بالای تجارت روبرو می­شوند ، چاره را در انتخاب مسیر غیر قانونی آن یعنی قاچاق و یا اعلام نادرست صورت­حساب­های صادرات و واردات می­یابند .بخش بزرگی از ادبیات نظری و تجربی قاچاق گواه آن است که مالیات و محدودیت­، به قاچاق ،­ کم­اظهاری، رانت­خواری و دیگر اشکال فعالیت­های غیر مولد می­انجامد . فیللکتیس[5]در تحقیقی  که در سال 1992در کشور شیلی انجام داده، نشان داد که این متغیرها واجد تاثیرات مثبتی بر انگیزش افراد در انجام فعالیت قاچاق است . همچنین اسکویی[6] وگوسوامی[7]  در مطالعاتی که در سال 2003 در 70 کشور در حال توسعه انجام داده­اند، نرخ تعرفه را به عنوان نمایانگر قاچاق مورد استفاده قرار داده­اند . از این گذشته ، این­گونه ازموانع تجاری منجر به تفاوت میان قیمت­ها­ی بازارهای بین­المللی و داخلی گردیده که آثار آن در کالاهای وارداتی نمایان شده و محرکی برای واردات غیرقانونی و تعرفه­گریز می­گردد . هرگاه کشوری با چنین موانع بازدارنده روبه­رو شود، قیمت­های داخلی در آن متفاوت از قیمت­های بازارهای جهانی شده و انگیزه­ی قاچاق تقویت می­گردد .

                   برای نشان دادن تاثیرات ناشی از آزادسازی تجارت خارجی در چند کشور، شاخصی به نام شاخص جهانی شدن موسسه­ی اقتصادی کف سوئیس[8] مورد استفاده قرار گرفته است. شاخص یاد شده دامنه­ای بین صفر تا 100 دارد . هرچه مقدار به­دست آمده زیادتر باشد ، کشور وضعیت بهتری  را از نظر تجارت آزاد ارائه داده و موانع بر سر تجارت در آن کم­تر است . هم­چنین انتظار می­رود که برای مثال با آزاد شدن تجارت خارجی و بازتر بودن تجارت بین­المللی میزان آزاد بودن تجارت با استفاده از شاخصی به نام شاخص آزاد بودن جدول جهانی پن[9]  اندازه­گیری شده است . میانگین بار تعرفه­ای نیز با استفاده ازشاخص واچیارگ و هورن ولچ [10] به عنوان مولفه­ای که نتایج به­دست آمده با آن کنترل می­شوند ، اندازه­گیری می­شود . انتظار داریم رابطه­ای مثبت میان بار تعرفه­ای و قاچاق وجود داشته­باشد . زیرا مقادیر زیادتری از این شاخص ، برمقادیر بالاتری از بار تعرفه­ای دلالت دارد .

2-1-2-بی­کاری

کاهش بی­کاری به دلیل رشد اقتصادی از یک سو قدرت خرید افراد و تقاضای موثر برای تولیدات قانونی و غیرقانونی را را تقویت نموده و درآمد متاثر از کاهش بی­کاری ممکن است با مقادیر بیش­تری از تجارت غیر قانونی نیز توام گردد . از سوی دیگر به ­خاطرتاثیرات جای­گزینی عایدات حاصل شده ، افراد بیزار از ریسک، کم­تر خود را در معرض ریسک قرارداده و تقاضاهای خود را بیش­تر به سمت اقتصاد رسمی متوجه خواهند نمود و به این جهت است که میزان تجارت غیرقانونی تنزل می­یابد .

          با افزایش بی­کاری ،مسیری خلاف جهت بالا طی می­شود . تحت تاثیر اثرات جای­گزینی ، افراد بی­کار به دلیل  نبود درآمد در پی جست­وجوی فرصت­هایی در اقتصاد غیر رسمی  از جمله قاچاق خواهند بود . نبود درآمدممکن است منجر به کاهش تقاضا در اقتصاد غیر رسمی شود . هم­چنین تاثیرات ناشی از درآمد  در شرایط مساوی ،به کاهش قاچاق می­انجامد. روی هم رفته نتیجه­ی نهایی به اندازه­ی نسبی درآمد و اثرات جای­گزینی بستگی خواهد داشت .

2-1-3-فساد و تامین قضایی

          قاچاق به­طور مستقیم با دیگر انواع جرایم  مثل فرار از مالیات و عوارض گمرکی ،ارتشاء ، فساد اداری  و پول­شویی ارتباط می­یابد . احتمال گرفتار شدن و مجازات گردیدن به­وسیله­ی قوانینی که توسط یک سیستم قضایی کارآمد پشتیبانی می­شوند تا حدود زیادی به تامین قضایی کشورها بستگی دارد . سیستم قضایی و تامینی نیرومند عامل محدودکننده مهمی است که سودآوری قاچاق را کاهش می­دهد . چراکه قاچاقچیان سعی دارند بهره­ی خود از عمل قاچاق را به حداکثر برسانند و بنابراین با در نظر داشتن تفاوت میان عواید مورد انتظار  و هزینه­های مورد انتظار که البته یکی از آن­ها جریمه­های مربوط به تجارت غیرقانونی است ، به کار قاچاق دست می­زنند . بدیهی است هرچه هزینه­های مورد انتظار زیادتر و عواید خالص حاصله کم­تر باشد ،قاچاق کم­تر سودآور خواهد بود . تمام اطلاعات مورد نیاز در باره­ی نرخ جریمه  و از آن جمله آن­چه برای تحلیل مقایسه­ای از 55 کشور مورد نظر احتیاج است، در اختیار نمی ­باشند.مرتبط­ترین مولفه به­کارگیری شاخص تامین قضایی[11]از میان نمایانگرهای دولتی جهانی[12]  است .دامنه­ی شاخص اخیر بین 5/2- تا 5/2 تغییر می­کند و مقدار بالاتر در آن معرف پلیس و سیستم قضایی قوی­تر است .

          در این پژوهش شاخص فساد از شاخص آزادی اقتصادی بنیان­های موروثی [13] انتخاب شده و به کمک آن رابطه­ی میان فساد و قاچاق در یک کشور مورد سنجش قرار گرفته است . به منظور کنترل مطمئن فساد اندازه­گیری شده، باز هم از نمایانگرهای دولتی جهانی کمک گرفته شده است .  درهر دوی این شاخص­ها، مقدار بالاتر سطح فساد پایین­تر را می­رسانند. به همین دلیل از این پس به هر کدام از این دو به عنوان شاخص نبود فساد استناد نموده و انتظار داریم که رابطه­ای منفی میان قاچاق و نبود فساد وجود داشته باشد .

2-2 شاخص­های قاچاق

2-2-1-تفاوت قیمت در بازار سیاه[14]

یکی از پیامدهای مهم کنترل دقیق بازار ارز و محدودسازی تجارت آزاد ،شکاف فزاینده میان نرخ ارز رسمی و موازی است . این شکاف ، محرک بسیار جذابی برای بازرگانان است تا در صورت­حساب­ها، صادرات را کم­تر از میزان واقعی اظهار نمایند . درآمدهای ثبت نشده ناشی از این کار پس از آن در بازار سیاه ارز عرضه می­گردند . علاوه بر این ، واردکنندگان، نرخ­های تعرفه و تفاوت قیمت در بازار سیاه ارز را مورد مقایسه  قرار داده و اگر دریابند که تفاوت قیمت بر نرخ تعرفه فزونی دارد، در بیان و صورت کردن آمار واردات گزافه­گویی می­کنند .این کار واردکنندگان را قادر می­سازد تا مازاد ارزی را در بازار رسمی تحصیل نموده وآن را در بازار سیاه  به قیمت بالاتری به فروش برسانند.  رابطه­ی میان تعرفه­ها و تفاوت قیمت در بازار سیاه به طرز گسترده­ای توسط بیسواس[15] و مارجیت[16] در سال 2002 و نیز توسط مارجیت و همکاران وی در سال 2000 مورد تحلیل قرار گرفته است . به علاوه اسکویی و گسوامی در سال 2003 ، تاثیرات مثبت قاچاق در واردات را بر تفاوت قیمت در بازار سیاه بررسی نموده­اند . انتظار این است که افزایش فزاینده­ی کم­اظهاری واردات و صادرات ،موجب افزایش تفاوت قیمت در بازار سیاه ارز گردد .

2-2-2-درآمدهای مالیاتی

درآمدهای مالیاتی، در اغلب کشورها ، به­جز کشورهای ثروتمندی که از منابع طبیعی غنی برخوردارند ، منبع اصلی درآمد دولت­ را تشکیل می­دهد . منابع مختلفی که دولت­ها از آن­ها مالیات می­گیرند به میزان زیادی به سیاست مالیاتی و ساختار اقتصاد بستگی دارد .برای مثال در حالی که کشورهای با درآمد بالا، بیش­تر به مالیات­های مستقیم توجه دارند ( مثل مالیات بر درآمد و سود) ، کشورهای کم­درآمد بر مالیات­های غیرمستقیم که مالیات برتجارت بین­المللی هم از جمله­ی آن­هاست تکیه می­کنند .البته تجارت آزاد و حذف موانع تعرفه­ای و غیر تعرفه­ای نیز اتکاء به مالیات های مستقیم را تقویت کرده­اند .  این امر به دلیل آن است که هزینه­های اداری و اجرایی تحصیل مالیات­های غیرمستقیم و از آن جمله مالیات بر تجارت بین­المللی کم­تر از مالیات­های مستقیم است . بنابراین است که کشورهای درحال توسعه در مقایسه با کشورهای توسعه­یافته بیش­تر براین نوع از مالیات­ها تکیه دارند . در مجموع همگرایی جهانی ضعیف کشورهای کم­درآمد به مالیات­های غیرمستقیم وابستگی زیادتری داشته و نبود قوانین بازدارنده­ی فعالیت­های غیرقانونی در تجارت خارجی،انگیزه­هایی برای تجارت غیرقانونی فراهم می­آورد . قاچاقچیان ضمن فرار از عوارض  و تعرفه­های قانونی، بار مضاعفی بر بودجه دولت­ها تحمیل می­کنند . طبیعتا فعالیت­های آن­ها توانایی دولت را( به خصوص در کشورهای درحال توسعه) برای فراهم سازی مایحتاج عمومی کاهش داده و چه بسا کسری بودجه را تشدید نماید . به این جهت انتظار می­رود رشد فزاینده­ی قاچاق منجر به کاهش درآمدهای مالیاتی دولت از تجارت خارجی گردد . در این مطالعه تاثیر قاچاق بر کل درآمدهای مالیاتی دولت­ها سنجیده شده و از این طریق برخی از اطلاعات مورد نیاز در خصوص مالیات تجارت خارجی فراهم آمده است .

2-2-3-سرانه­ی تولید ناخالص داخلی

سرانه­ی تولید ناخالص داخلی به عنوان یک متغیر کنترلی مورد استفاده قرار می­گیرد . از نگاه این مبحث ، جوامعی که که  بازتر و آزادتر هستند و بنابراین سطح پایین­تری از قاچاق را نشان می­دهند ، سرانه­ی تولید ناخالص داخلی بالاتری نیز دارند . گذشته از این ، قاچاقچیان از مالیات­های قانونی می­گریزند و منابع کم­یاب را در فعالیت­های غیرمولد­ی نظیر فساد و پول­شویی زایل می­سازند . این مسئله ممکن است پیامدهای ناگواری برای دولت­ها به همراه آورد که یکی از آن­ها عاجز ساختن  دولت از تامین مایحتاج عمومی است .تامین مایحتاج عمومی از طرف دولت­ها قدرت تولیدی کارخانه­ها را در اقتصاد رسمی می­افزاید .  بنابراین فعالیت­های غیرقانونی اقتصاد سایه( مثل قاچاق)  می­توانند رشد اقتصادی را منفی ­سازند . در نتیجه انتظار می­رود که میان قاچاق و سرانه­ی تولید ناخالص داخلی رابطه­ا­ی منفی وجود داشته باشد .

تعریف تمامی متغیرها و منابع آن­ها در جدول الف-1  ضمیمه ،به طور خلاصه آورده شده­اند . در قسمت بعد به تشریح مدل معادله­ی ساختاری و کاربرد آن در اندازه­گیری قاچاق می­پردازیم .

3- روش­ پژوهش

یکی از محاسن مدل معادله­ی ساختاری این است که روابط میان یک یا چند متغیر پنهان را که خود را به عنوان متغیرهای آشکار نشان می­دهند ، می­آزماید .از این رو ضروری­ترین نیاز این است که این متغیرهای پنهان تقریبا به طور کامل به­وسیله­ی متغیرهای آشکار در مدل ، نمایان گردند . در مقاله­ی اخیر مولفه­ای ویژه از مدل فوق مورد استفاده قرار می­گیرد که در آن تنها یک متغیرنامشهود که همان قاچاق بوده و با نماد h نشان داده می­شود ، مورد کاوش قرار گرفته است . این شکل خاص از مدل فوق به عنوان مدل میمیک(مدل عوامل و نمایانگرهای چند گانه MIMIC)[17] معروف است . این مدل رابطه­ی میان متغیرهای مشهود و نامشهود را با به حداقل رساندن فاصله­ی بین همپراش(کواریانس)[18] ماتریس S و همپراش ماتریس () که به وسیله­ی مدل پیش­بینی شده ، توصیف می­کند .متغیرهای مشهود به دو بخش علل متغیرهای نهان و نمایانگرها تقسیم می­گردند . بنابراین حداقل فایده­ی این رویکرد آن است که همان گونه که علل چندگانه برای قاچاق را در نظر می­گیرد ، تاثیرات چندگانه­ی قاچاق را هم در نظر دارد.رویکرد مدل میمیک در اقتصاد  برای اولین بار توسط ویک[19](1983) ،فری[20] و ویک (1983) و ویک- هانمان[21](1984) مورد استفاده قرار گرفته و توسط آیگنر[22] و دیگران(1988) توسعه یافته و اکنون نیز در مطالعات اقتصاد سایه کاربرد دارد .

مدل میمیک از دو بخش تشکیل شده است : مدل معادله­ی ساختاری و مدل اندازه­گیری. مدل معادله­ی ساختاری از این قرار است :    (معادله 1)              h = y¢x + V 

در این معادله:

یک عامل  (i= 1,2,…..q )  ها Xiبردار است و هر کدام از   (1× q   یک( x¢ = (X1,X2,X3,… Xq )

 از متغیر پنهان می­باشند.

در مدل ساختاری است که روابط علی       بردار ضرایب(1×q)    یک h. y¢= (y1,y2…….yq

میان متغیر پنهان و علل مربوطه را توصیف می­نماید . هم­چنین متغیر پنهان h  به شکل خطی از طریق مجموعه­ای از علل غیر قائم به ذات تعیین شده است .از آن­جا که این علل تنها به­صورت جزئی متغیر پنهان h را توصیف می­کنند ،نماد خطا (V)نمایانگر جزء توصیف نشده می­باشد . مدل میمیک فرض می­کند که متغیرها به عنوان انحراف از میانگین اندازه­گیری شده و جمله­ی خطا با علت­ها همبستگی ندارد . یعنی:

E(h) = E(x) = E(V) = 0 and E(xV¢ ) = E(Vx¢ ) = 0 .

واریانس  V  با y و Φ خلاصه شده و برابر (q×q) همپراش(کواریانس) ماتریس علل x می­باشد.

          مدل اندازه­گیری، رابطه­ی میان متغیرهای پنهان و نمایانگرهای مربوط را می­رساند .  برای مثال متغیر پنهان غیرمشهود که تحت عنوان متغیرهای مشهود بیان شده­اند با معادله­ی زیر روشن گردیده­اند ( معادله 2)

y =  h + e

در این جا:y¢=(y1,y2………yp)   یک   (p) بردار از چند متغیر نمایانگر می­باشد،yj,j=1,. . . ,p   وe2, . . .e p )  e1 ,و= (  در حالتی که هرej , j=1,. . . ,p   اصطلاح ناخوشایند خطاباشد،  یک (p)  بردارآشفتگی(عدم توربولانس) است .ماتریس همپراش  (p×p) آن­ها با  e داده شده است    .تک رقم    در(p×1)بردار ضریب همبستگی   تغییرات مورد انتظار زیاد نمایانگر را برای یک واحد تغییر در متغیر پنهان نشان می­دهد .

          نظیر علل در مدل میمیک ، نمایانگرها مستقیما قابل اندازه­گیری هستند  و به عنوان انحراف از میانگین بیان می­گردند .یعنی:  E(y) = E(e) = 0

علاوه بر این فرض شده که اصطلاح خطا در مدل اندازه­گیری هیچ­گونه همبستگی با علل x  و یا متغیر پنهان h  ندارد . از این رو داریم :

E(he¢ ) = E(e) = 0    و      E(xe¢ ) = E(ex¢ ) = 0     

فرض آخر این است که e´s با   z همبستگی نداشته باشد  یعنی:

E(e) = E(Ve¢ ) = 0 باشد.نمودار 3.1 ساختار مدل میمیک را نشان می­دهد.

نمایانگرها                                                                                                     علل

1e   _     1y                    V                                            1x

h


2e   _      2y                                                  2               2 x

          .                                                                                                                                                                 .

                   .                                                                                                                                                                  

                   .                                                                                                                                                                 .

                                                       p                                                                                q        

p      _  yp                                                                                                                                                         xq                                                                                                                                                                                                         

  

نمودار3.1  ساختار مدل میمیک

          با جا­به­جایی معادله (1) با معادله(2)  شکل کاهنده­ای از مدل رگرسیون جند متغیره  به­دست می­آیدکه در آن متغیرهای  ذاتی  , j=1, . . . p     متغیرهای پنهان مربوط به نمایانگرهای h و متغیرهای غیر ذاتی   علل آن هستند . معادله مدل عبارت است از : ( معادله 3)

y=

در این معادله =   ماتریسی با مرتبه ­ای برابر  1 و e + z=   می­باشد  . علامت خطای z   در معادله (3)  (p×1)   بردار ترکیبات خطی خطای برجسته V  و e از معادله ساختاری و اندازه­گیری فوق بوده و برای مثال ( ~ z  می­باشد . ماتریس همپراش(کواریانس)  به این صورت است :

Cov(z)= E[(λV + e)(λV+ e)'] = ' +

که مشابه  وارد شده است .

بنابر این برآورد مدل نیازمند نرمال­ساختن عناصر بردار به اندازه­ی مقدار پیشین است . به علاوه می­توان با توجه به معادله(1) و (2) و تعاریف یاد شده ، ماتریس همپراش (کواریانس) ( را حاصل نمود. (به ضمیمه ب مراجعه شود )ماتریس فوق رابطه­ی میان متغیرهای مشهود در همپراش(کواریانس) مربوط را توصیف می­نماید . تجزیه ماتریس یاد شده ،ساختار متغیرهای مشهود و نامشهود ومتغیر پنهان ( قاچاق) را فراهم [می­آورد . ماتریس همپراش(کواریانس) مدل فوق به این صورت است : ( معادله 4)


                 

                                                                             

در این معادله تابعی از پارامترهای   و  بوده و کواریانس   و   و را شامل می­شود . از آن­جا که متغیر پنهان ، مشهود نیست ، اندازه­ی آن ناشناخته است و پارامترهای مدل باید با استفاده از روابط بین متغیرهای مشهود ، واریانس و کواریانس تخمین زده شوند. هدف از تخمین این رویه ، یافتن مقادیری برای پارامترها و کواریانس­هایی است که,Σ=      را تخمین می­زنند . مقدار تخمین زده شده  تا حد امکان به ماتریس کواریانس نمونه  S علل و نمایانگرهای مشهود نزدیک خواهد بود . رویه تخمین زدن، پارامترایی به دست می­دهد که  تناسب تابع زیر را به حداقل می­رسانند :

F= 1nІ|Σ(] – 1n|S |- (p+q)

اولین گام در مدل تخمینی میمیک عبارت است از تایید روابط علی فرضی میان متغیر پنهان و علل و نمایانگرهای مربوط به آن . به محض تشخیص این روابط و تخمین این پارامترها،نتایج حاصل از مدل میمیک در محاسبه­ی متغیر پنهان که برای هر کشور با علامت hk نشان داده شده و در نمونه k= 1 ,. . . . K خواهدبود ، مورد استفاده قرار می­گیرد. شاخص رتبه­بندی امکان ردیف کردن کشورها را بر حسب اهمیت قاچاق،فراهم می­آورد . در قسمت بعد این موارد به همراه تصریح مدل میمیک و نمودار مسیر مربوط از نظر می­گذرد .

4-نتایج

با عنایت به ملاحظات نظری در قسمت دوم ،علل زیر در رویکرد میمیک در خصوص قاچاق به خدمت گرفته می­شوند : موانع و محدودیت­های تجاری و تعرفه­ای، آزادی تجارت ، فساد ، نرخ بی­کاری و تامین قضایی .بنابراین مشخصات دقیق معادله ساختاری ( معادله 1) در این مدل به صورت زیر خواهد بود : (معادله3)


                    بار تعرفه­ای/نبود موانع تجاری

                            آزادی تجارت

  [V ] +       نبود فساد                          ] = [قاچاق[

             بی­کاری

                  تامین قضایی

  در این مدل در سمت اندازه­گیری، موارد زیر به عنوان نمایانگرهای قاچاق در نظر گرفته شده­اند : تفاوت قیمت در بازار سیاه ،درآمد مالیاتی و سرانه­ی تولید ناخالص داخلی . هم­چنین معادله (2) در قسمت اندازه­گیری به صورت زیر نتیجه می­شود ( معادله 4)

تفاوت قیمت در بازار سیاه                                               e1

          درآمد مالیاتی                 =         × [ قاچاق ] +       e2   

سرانه تولید ناخالص داخلی                                               e3

 از آن­جا که ماهیت مدل میمیک مورد تایید می­باشد ،  باید به دنبال حرکت از یک مدل عمومی به یک مدل اختصاصی باشیم . با توجه به ملاحظات نظری پیش گفته شده ، نمودار خط سیر زیر نقطه­ی آغازین تحلیل­های تجربی خواهد بود که از این پس مطرح می­شوند . در این نمودار مربع­های کوچکی که به پیکان­ها وصل شده­اند ، روابط نظری مورد انتظار را نشان می­دهند :

بار تعرفه­ایآزادی تجارتنبود فسادبی­کاریتامین قضایی+ +_-+/-/-قاچاق-+-تفاوت قیمت در بازار سیاه ددرآمدهای مالیاتیسرانه تولید ناخالص داخلی


شکل 1 : نمودار خط سیر فرضی

در این پژوهش، مدل میمیک در خصوص مشاهدات بخش به بخش 55 کشور جهان در سال­های 1999-1991 برآورد گردیده  ودر آن مقدار متوسط داده­ها در دوره ذکر شده مورد نظر قرار گدفته است .به دلیل در اختیار نبودن اطلاعات مربوط به برخی متغیرهای کلیدی چون تفاوت قیمت در بازار سیاه ، دوره­ زمانی بررسی به سال 1991 ختم شده است .جدول 4.1  نتایج برآوردهای  صورت گرفته در  خصوص 5 معرف برگزیده­ی مورد بررسی مدل میمیک را نشان می­دهد .

در سمت مربوط به علل ، صفر بودن شاخص فساد بیانگر تاثیر منفی و دائمی بر متغیر پنهان قاچاق است . وجود این تاثیر در تمامی معرف­ها  به جز معرف­ی 3 ، از نظر آماری  در سطح قابل قبولی معنی دار و پذیرفته است . برای کنترل مطمئن نتایج ، دو شاخص دیگر برای فساد به­کار رفته­اند که یکی از آن ها از بنیان موروثی[23] و دیگری از شاخص­های جهانی مدیریت گرفته شده است .یادآور می­شویم که با توجه به آن­چه در قسمت دوم گفته شد، در هر دوی این شاخص­ها مقادیر کم­تر بیانگر سطح بالاتر فساد  می­باشد و برعکس . نتایج به­دست آمده نیز همین مطلب را گواهی می­نمایند . تاثیر بسیار مهم ، غالب و حاکم شاخص "تامین قضایی "در تمامی معرف­ها روشن گردیده است . شاخص اخیر که می­تواند به عنوان نرخ جرم قاچاق سنجیده شود ، عوامل ، اعتماد به آن­ها ، انگیزه ادامه آن ، و قوانین مربوط  را می­سنجد . هم­چنین این شاخص می­تواند کیفیت پلیس ، دادگاه­ها ،و احتمال جرم و خشونت در جامعه را بسنجد . شاخص " نبود موانع تجاری " ، موانع پنهان ،متوسط نرخ تعرفه ، مالیات بر تجارت بین­المللی ( برحسب درآمد جاری) و محدودیت­های حساب سرمایه را شامل می­گردد .تاثیر این­ها بر قاچاق هم محرز و بسیار مهم است . شایان ذکر است که دامنه شاخص اخیر از صفر تا 100 سیر می­کند  و مقادیر بالاتری از آن دلالت بر درجه کم­تری از محدودیت­های تجاری دارد . رابطه­ی منفی مشهود میان شاخص موانع تجاری و قاچاق می­رساند که موانع تجاری محدودتر به حجم کم­تری از قاچاق منجر خواهد گردید .


جدول 4.1 نتایج برآورهای مدل میمیک

معرف­های مورد بررسی

1

2

3

4

5

علل

نبود فساد

219/0-   a

(81/2-)

219/0-a   

(80/2-)

219/0-  b c

(41/1-)

219/0- c   

(84/1-)

d   219/0-   

(72/2-)

آزادی تجارت

0006/0-

(01/0-)

0002/0-

(00/0-)

تامین قضایی

539/0-    a

(592/5-)

538/0-     a

(01/6-)

580/0-    a

(48/3-)

386/0-     d

(19/2-)

657/0-    a

(00/9-)

نبود موانع تجاری

215/0-    a

(003/3-)

215/0-     a

(003/3-)

235/0-   a

(22/3-)

متوسط تعرفه­ها

153/.0    a

(57/3)

143/0

(49/3)

بی­کاری

009/0-

(15/0)

نمایانگرها

سرانه تولید ناخالص داخلی

00/1-

00/1-

00/1-

00/1-

00/1-

تفاوت قیمت در بازار سیاه

00009/0    a

( 15/3)

00009/0    a

(17/3)

00009/0   a

(36/3)

00009/0   a

(15/3)

00009/0   a

(32/3)

درآمدهای مالیاتی

346/0-     a

(19/3-)

34/0-     a

(14/3-)

302/0-    a

(79/2-)

322/0-    a

(94/2)

324/0-    a

(02/3-)

شاخص های مطلوبیت تناسب

ارزش p

06.0

61/0

13/0

13/0

24/0

جذر میانگین مربعات خطای برآورد

09/0

00/0

09/0

09/0

06/0

شاخص مطلوبیت تناسب

85/0

92/0

90/0

90/0

91/0

شاخص تعدیل شده مطلوبیت تناسب

79/0

88/0

83/0

83/0

85/0

شاخص تناسب نرمال

87/0

94/0

92/0

94/0

93/0

توضیح جدول : آمارهای t   در داخل پرانتز آمده­اند c  در سطح 10درصد معنادار است d  در سطح 5 درصد معنی دار است a   در سطح 1 درصد معنی دار است b  شاخص فساد مربوط به شاخص­های جهانی مدیریت


         در پژوهش، تاثیر میانگین تعرفه بر واردات به عنوان یک ابزار کنترلی قوی به صورت مستقل مورد استفاده قرار گرفته است . چنان­که در معرف­های 4 و 5 جدول نشان داده شده سطح بالاتری از تعرفه منجر به میزان بیش­تری از قاچاق می­گردد و اثر فوق در سطح یک درصد معنی دار است . وجودهمبستگی قوی بین دو شاخص ذکر شده ،یافته­های پژوهش را در خصوص تاثیرات صفر بودن موانع تجاری ، تایید می­نماید .

         نرخ بی­کاری  نیز شاخصی است که برای آزمودن فرضیات  باجادا[24] به کار رفته است . وی رابطه­ی میان بی­کاری و اقتصاد سایه را در استرالیا مورد بررسی قرار داد . بر اساس مطالعات باجادا، این رابطه به ترتیب به بزرگی تاثیر درآمد و تاثیر جای­گزینی بستگی دارد . حال بسته به این که کدام­یک از دو تاثیر فوق مهم­تر باشند ، رابطه­ای منفی یا مثبت اتفاق خواهد افتاد . انتظار این است که رابطه­ای منفی بین این متغیرها ، و قاچاق به عنوان یک طیف گسترده از فعالیت­های غیرقانونی در اقتصاد سایه وجود داشته باشد . این امر ممکن است نمایانگر خوبی برای نشان دادن تاثیر قوی­تر درآمدها باشد . اما به هرحال این تاثیرات از نظر آماری معنی­دار نیستند .

           نمایانگرها هم در میان معرف­های متعدد جای گرفته­اند . همان­طور که در بخش سوم گفته شد ، یکی از ضرایب مربوط به نمایانگرها ناگزیر باید نرمال گردد . در این مطالعه" سرانه­ی تولید ناخالص داخلی  " انتخاب شده و انتظار این است که رابطه­ای منفی بین این متغیر و قاچاق وجود داشته باشد . ضریب مربوطه تا رقم 1- نیز به­دست آمده است . چنان­که استاپلتون [25] هم در مطالعات خود دریافته، انتخاب نمایانگری که تامین کننده مقیاس متغیر پنهان می­باشد، تا حدودی اختیاری است اما نتایج را تحت تاثیر قرار نمی­دهد . تاثیر قاچاق بر تفاوت قیمت در بازار سیاه هم مثبت و از نظر آماری در سطح یک درصد معنی­دار است . این امر پیش­گویی­های نظری بیسواس و مارجیت را تایید می­کند .

      بر اساس ملاحظات نظری مطالعه­ی اخیر ، درآمدهای مالیاتی دولت به عنوان نمایانگر سوم ، تحت تاثیر منفی قاچاق قرار می­گیرند . این تاثیرات در تمامی نمایانگرها در سطح بالایی معنی­دار و پذیرفته است . قاچاقچیان با اعراض از مالیات­ها و عوارض قانونی ، درآمدهای دولت را که از تجارت خارجی به­دست می­آید کاهش می­دهند .

      برای پی بردن به اهمیت نسبی هرکدام از علل و نمایانگرهای یادشده ، آزمایش ضرایب استاندارد شده مورد تخمین ، ضروری است . برای مثال مهم­ترین متغیر علی که قاچاق را تحت تاثیر خود قرار می­دهند "تامین قضایی " است .یک واحد افزایش در انحراف استاندارد این متغیر سطح قاچاق را به میزان 65/0 ، 65/0، 70/0 ، 46/0 و 80/0 انحراف استاندارد با سطح اطمینان به ترتیب از 1 تا 5 ، کاهش خواهد داد . رویکردی مشابه این را می­توان برای دیگر علل و نمایانگرها به­کار برد . تمامی ضرایب استاندردشده مدل برآوردی میمیک در این مطالعه ،در جدول ج.1 و ضمیمه ج آورده شده­اند .

             به منظور فراهم سازی رضایت و قابلیت قبول و معناداری بیش­تر در محاسبات شاخص­های قاچاق، نیازمندتوجه به مطلوبیت تناسب شاخص­ها هستیم . آزمون مربعات خی [26] تناسب مورد قبول برای مدل­های مختلف را حداقل در 5 درصد سطح معنی­داری ،پذیرفته است . "جذر میانگین مربعات خطای برآورد (RMSEA) " مهم­ترین پارامتر آماری  سنجش مطلوبیت تناسب است  که خطای برآورد را محاسبه می­کند . در معرف شماره 2 جدول ،  RMSEA که کم­تر از 5/0 است بیانگر تناسب خوب می­باشد . این مقدار برای معرف­ 5 برابر6/0 بوده و یک تناسب منطقی و مناسب را می­رساند در حالی که برای سایر معرف­ها رقم 9/0 تنها تناسب متوسطی را می­رساند . جدول 4.1 شاخص­های دیگری از این مقوله را نیز نشان داده  که عبارت­اند از : شاخص مطلوبیت تناسب (GFI)،شاخص تناسب نرمال (NFI) ، مطلوبیت تعدیل شده شاخص تناسب (AGFI). شاخص های فوق دامنه­ای بین صفر تا 1 دارند و هرچه مقدار آن­ها به 1 نزدیک­تر باشد ،  تناسب بهتری گواهی می­نماید . این شاخص­ها روی­هم رفته اطلاعات بیش­تری برای انتخاب معرف­های متناسب­تر در اختیار می­گذارند . بر پایه مطلوبیت شاخص­های تناسب ، می­توان نتیجه گرفت که به­ویژه مدل­های شماره 2 و 5 با داده­ها تناسب بهتری نشان می­دهند .

         در این­جا به همراه داده­های استانداردشده از علل مربوط به کشورهای برگزیده، پارامترهای نرمال­شده­ی تخمینی(برآوردی) از دو معرف­ پذیرفته شده­ی مدل فوق مورد استفاده قرار گرفته­اندتا علایم پنهان برای 55 کشور نمونه استخراج گردند . نتایج به­دست آمده در جدول 4.2 آمده است . مقادیر بالاتر شاخص قاچاق در جدول بیانگر سطح بالاتری از فعالیت قاجاق در طول دوره 1999-1991 می­باشد و برعکس . مرتبه­بندی کشورها با معرف­ شماره 3 انطباق دارد و ستون سوم جدول نیز این مرتبه­بندی را بر اساس معرف­ شماره 5 نمایان ساخته است . مقایسه­ای اجمالی بین دو معرف نشان می­دهد که نتایج بسیار قابل اطمینان  و شبیه به یک­دیگرند . برای مثال کشور سوئد از نظر معرف­ 3 سومین کشوری است که کم­ترین قاچاق را دارد و از نظر معرف­ 5 در مرتبه­ی چهارم قرار دارد .

جدول 4.2 رتبه­بندی کشورها (1991:1999)

کشور

معرف 2

معرف 5

مقدار

مرتبه

مقدار

رتبه

سوئیس

944/1-

1

064/2-

1

فنلاند

914/1-

2

899/1-

2

سوئد

895/1-

3

831/1-

4

هلند

853/1-

4

822/1-

5

سنگاپور

805/1-

5

834/1-

3

اتریش

800/1-

6

792/1-

6

کانادا

702/1-

7

790/1-

7

ایسلند

638/1-

8

738/1-

8

استرالیا

612/1-

9

736/1-

9

بلژیک

457/1-

10

401/1-

12

فرانسه

441/1-

11

411/1-

11

اسپانیا

335/1-

12

284/1-

13

پرتغال

322/1-

13

242/1-

14

دنباله جدول 4.2

کشور

معرف 2

معرف 5

مقدار

مرتبه

مقدار

رتبه

ژاپن

241/1-

14

423/1-

10

ایتالیا

959/0-

15

885/0-

15

یونان

831/0-

16

790/0-

18

اسلونی

765/0-

17

854/0-

17

استونی

685/0-

18

614/0-

22

قبرس

617/0-

19

876/0-

16

اروگوئه

531/0-

20

642/0-

20

کستاریکا

495/0-

21

646/0-

19

کره جنوبی

494/0-

22

616/0-

21

مالزی

475/0-

23

572/0-

23

بتسوانا

466/0-

24

459/0-

24

موریتانی

401/0-

25

445/0-

26

ترینداد و توباگو

388/0-

26

447/0-

25

لیتوانی

176/0-

27

215/0-

28

ترکیه

082/0-

28

2104/0

34

اردن

067/0-

29

297/0-

27

برزیل

164/0

30

174/0

33

مصر

174/0

31

212/0

35

هند

201/0

32

399/0

42

جامائیکا

204/0

33

242/0

38

تونس

229/0

34

038/0

29

پاناما

236/0

35

101/0

31

کرواسی

259/0

36

077/0

30

مکزیک

280/0

37

350/0

40

بلغارستان

283/0

38

239/0

37

فیلیپین

292/0

39

172/0

32

دنباله جدول 4.2

کشور

معرف 2

معرف 5

مقدار

رتبه

مقدار

رتبه

سری لانکا

317/0

40

219/0

36

چین

363/0

41

449/0

44

پرو

414/0

42

462/0

46

نیکاراگوئه

514/0

43

363/0

41

غنا

593/0

44

330/0

39

اندونزی

595/0

45

534/0

47

اکوادور

643/0

46

451/0

45

اوکراین

653/0

47

640/0

50

دومینیکن

676/0

48

425/0

43

زامبیا

691/0

49

639/0

49

پاراگوئه

700/0

50

595/0

48

گواتمالا

752/0

51

645/0

51

پاکستان

851/0

52

220/1

55

الجزایر

020/1

53

020/1

52

کنیا

044/1

54

107/1

53

کامرون

307/1

55

158/1

54

            بر اساس برآورد معرف شماره 2 ، کشورهای در حال توسعه­ی آسیا، افریقا و امریکای لاتین ،  بدترین وضعیت را در خصوص رتبه­بندی قاچاق نشان می­دهند . برعکس ، ده کشوری که بهترین شرایط را دارند کشورهای اروپای غربی هستند . ( به استثناء کانادا، استرالیا و سنگاپور) بر پایه یافته­ها از معرف  اخیر(  که البته معرف 5 نیز کم و بیش همین نتیجه را نشان می­دهد)، میانگین شاخص قاچاق برای بخش­های مختلف جهان محاسبه شده است . بر این اساس اروپای غربی با شاخص 462/0- پایین­ترین سطح قاچاق را نشان می­دهد  و پس از آن  خاورمیانه و شمال افریقا ، امریکای لاتین و افریقا به ترتیب با میانگین 139/0-، 072/0- ، 225/0 ، 296/0 و 340/0  قرار می­گیرند . ( مراجعه شود به جدول د.1 ضمیمه ) . چنان­ که پیش از این بحث شد ، قاچاق اغلب دیگر انواع فعالیت­های مجرمانه و فسادانگیز را هم شامل می­گردد .هم­چنین شکل 2 ، سیر همسان شاخص­های منظور شده برای قاچاق و شاخص تعبیر فساد را روشن می­سازد . از آن­جا که در محاسبه­ی شاخص فساد ، مقادیر بالاتر گویای سطح پایین تر فساد در کشورهاست ،در این شکل، عکس این رقم برای روشن­سازی سیر همسان دو شاخص به­کار رفته است .دامنه­ی شاخص فساد  که در محور راست آمده بین صفر تا 9 و دامنه­ی شاخص قاچاق که در محور چپ آمده بین 5/2- تا 5/1 است .

5- نتیجه­گیری

     این مقاله ، به شکل بی­طرفانه­ای 55 کشور توسعه­یافته و درحال توسعه­ی جهان را از نظر شاخص قاچاق مورد ارزیابی قرار داده وبرای نخستین بار میزان قاچاق در طی سال­های دهه­ی 1990 در کشورهای یاد شده، برآورد نموده است . این مطالعه در نوع خود جزء اولین  تلاش­هایی  است که به روشن­سازی قضیه قاچاق پرداخته و بینشی عمیق­تر در اختیار سیاست­گذاران قرار داده است . در مطالعه­ی اخیر مدل میمیک مورد استفاده قرار گرفته و در آن علل و نمایانگرهای قاچاق توامان به­کار رفته­اند . این رویکرد ثمرات مهمی داشته است  اول این که بر خلاف مطالعات دیگر که در تحلیل­های تجربی خود ،تعابیر محدود شده­ای را به عنوان نشانه­های قاچاق در نظر گرفته­اند، رویکرد معادله ساختاری توانسته­ است مرتبط­ترین عوامل را برای توصیف قاچاق در کشورها به­کار گیرد . دوم این که رتبه­بندی کشورها بر پایه متغیرهای علی برگزیده، ماهیتا بی­طرفانه است . بنابراین رویکرد اخیر انتقادهای معمول وارد شده در مورد شاخص­های پایه همانند : مشکلات مقایسه سال به سال به­خاطر تغییر نمونه­ها ، روش­ تحقیق و ترکیب منابع دربرگیرنده ،  را مد نظر قرار داده است . بنابراین رویکر اخیر انتقادهای معمول وارد شده به انتخاب شاخص­های پایه همانند : مشکلات مقایسه سال به سال  به خاطر تغییر نمونه­ها ، روش تحقیق ( متولوژی) ، و ترکیب منابع دربرگیرنده را در نظر گرفته است . در حقیقت ،شاخص قاچاق در پژوهش اخیر، قادر است سال­های مربوط به دوره بررسی را تخمین زده و نوسان قاچاق را در بستر زمان برآورد نماید . 

       در این مطالعه روشن شد که به لحاظ آماری تاثیر تامین قضایی و سطح فساد بر روی قاچاق بسیار بالاست .  به­علاوه محدودیت­های تجاری و موانع تعرفه­ای آشکارا بر میزان قاچاق تاثیر دارند . به طور کلی مدل­های برآوردی میمیک ویژگی­های آماری قابل قبولی دارند . بر اساس محاسبات صورت گرفته ، سوئیس و کشورهای اسکاندیناوی سوئد و فنلاند ، هلند ، سنگاپور و اتریش  کم­ترین قاچاق را دارند . از طرف دیگر پرتغال ، گواتمالا ، پاکستان ، الجزایر ، کنیا و کامرون، بالاترین سطح قاچاق را از آن خود ساخته­اند .

           بدیهی است که مدل میمیک ارائه شده در این مقاله تنها گام کوچکی به جلو در جهت افزایش آگاهی نسبت به قاچاق و تجارت غیر قانونی است . فراتر از آن ، سیاست­گذاران ممکن است آرزو داشته باشند که روابط متقابل میان قانون ، کیفیت موسسات ، فساد و قاچاق ارزیابی گردد . با مدل سازی برخی از این متغیرها که فی­نفسه پنهان هستند ، می­توان روابط میان متغیرهای فوق را دقیق­تر سنجید. این امر ممکن است ارزیابی حساب­شده­تری در خصوص اهمیت نسبی هر کدام از آن­ها در اختیار گذارد و به نظر می­رسد موضوع مفیدی برای پژوهش­های آینده در این مقوله تلقی گردد .



[1] Structural Equation Model

[2] Andreas Buehn

[3] MIMIC Models

[4] Alternative Approach

[5] phylaktis

[6]Oskoee

[7] Goswami

[8] KOF Swiss

[9]Openness  Index of the Penn World Table

[10] Wacziarg & Horn Welch

[11] Rule of Law

[12] World Governance Indicators

[13] Index of Economic Freedom of the Heritage Foundation

[14] Black Market Premium

[15] Biswas

[16] Marjit

[17] Multiple Indicators Multiple Causes

[18] Covariance

[19] Week

[20] Fery

[21] Week-Hanneman

[22]Aigner

[23] The Heritage Foundation (Homes et al ,2007)

[24]Bajada

[25] Stapleton(1978)

[26] Chi-Square Test

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo